Panny z Wilka (film)
Gatunek | |
---|---|
Rok produkcji | |
Data premiery |
4 września 1979 |
Kraj produkcji | |
Język | |
Czas trwania |
111 minut |
Reżyseria | |
Scenariusz |
Zbigniew Kamiński |
Główne role |
Daniel Olbrychski |
Muzyka | |
Zdjęcia | |
Scenografia | |
Kostiumy | |
Montaż | |
Produkcja |
Zespół Filmowy „X” |
Dystrybucja |
Films Molière |
Panny z Wilka – polsko-francuski film psychologiczny z 1979 roku w reżyserii Andrzeja Wajdy, będący adaptacją opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza z 1932 roku pod tym samym tytułem.
Film opowiada historię niespełna czterdziestoletniego Wiktora Rubena (Daniel Olbrychski), załamanego nagłą śmiercią przyjaciela i zmęczonego monotonnym życiem w podwarszawskim folwarku. Wiktor odwiedza gospodarstwo wujostwa (Zofia Jaroszewska i Tadeusz Białoszczyński) w Rożkach oraz sąsiadujący z nim dwór Wilko. Piętnaście lat wcześniej, tuż przed wybuchem I wojny światowej, poznał tam sześć młodych sióstr. Jedna z nich już nie żyje, pięć zmieniło się w dojrzałe kobiety (Anna Seniuk, Maja Komorowska, Krystyna Zachwatowicz, Stanisława Celińska, Christine Pascal). Ruben odkrywa, jak ważną osobą był przed laty dla mieszkanek Wilka. Jego przyjazd ożywia wspomnienia i dawne uczucia oraz zmusza panny do zastanowienia się nad swoimi losami i życiowymi niepowodzeniami.
Realizacja Panien z Wilka była wyzwaniem dla Wajdy ze względu na jednostajny ton pierwowzoru literackiego, nieporównywalny z dynamiką wcześniejszych autorskich adaptacji dzieł literackich takich jak Ziemia obiecana. Mimo to ekranizacja opowiadania Iwaszkiewicza spotkała się z pozytywnym odbiorem; Panny z Wilka otrzymały Nagrodę Specjalną Jury na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku, ponadto znalazły się w ścisłej czołówce kandydatów do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.
Fabuła
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Byszewy_dworek_po_renowacji_-_2014.jpg/220px-Byszewy_dworek_po_renowacji_-_2014.jpg)
Film rozpoczyna się od sceny na cmentarzu, na którym najpierw Jarosław Iwaszkiewicz, a zaraz potem Wiktor Ruben medytują nad grobem przyjaciela, Jurka. Ruben nie opuszcza cmentarza, dopóki nie mdleje. Cuci go ksiądz, który oddaje mu wiersze Jurka. Podczas wizyty u lekarza Wiktor bezustannie wspomina zmarłego przyjaciela. Za poradą medyka postanawia wziąć urlop i wyjechać do miejscowości Rożki, gdzie mieszka jego wujostwo. Jedzie pociągiem, a następnie przeprawia się barką przez rzekę. Nie zmierza jednak do Rożków, ale skręca w kierunku Wilka, gdzie często bywał przed piętnastoma laty. We dworze wita go Tunia, a Wiktor poznaje także pozostałe siostry: Julcię, Jolę, Kazię i Zosię. Brakuje Feli, która – o czym Wiktor wcześniej nie wiedział – zmarła wiele lat temu. Ruben żegna się i jedzie do wujostwa, gdzie planuje udać się na odpoczynek[2].
Następnego dnia Rożki odwiedza Tunia, przynosząc konfitury od Kazi. Nie zastaje jednak Wiktora, który jeszcze śpi. Pod wieczór Ruben ponownie wybiera się do Wilka na podwieczorek. W jednym z pokoi dostrzega Julcię z jej mężem, w drugim – Jolę w towarzystwie kochanków, a w trzecim – Kazię uczącą swoje dzieci francuskiego. Zrezygnowany Wiktor, wymieniwszy kilka zdań z wujem i ciotką, otrzymuje od Joli zaproszenie na jutrzejsze przyjęcie z okazji imienin mamy. Wiktor pyta Jolę o jej kochanków, co prowokuje ją do zapytania, czy on się w niej kocha. Wiktor nie odpowiada, a Jola stwierdza, że on był dla niej niegdyś jedynie moralnym autorytetem. Jola sugeruje Wiktorowi, aby wybrali się na spacer po gospodarstwie. Potem Zosia i Kazia przyjeżdżają, po czym zabierają ją z powrotem do Wilka[3].
W czasie przyjęcia Ruben poznaje męża Joli. Zapytany przezeń o to, jak spędza czas w Wilku, stwierdza, że spaceruje, czyta i drzemie. Na sugestię męża Joli, iż Wilko skłania do zadumy nad życiem, reaguje ona histerycznym śmiechem. Speszony Wiktor wychodzi z jadalni, stając się świadkiem awantury pomiędzy mężem Julci a Kazią o jej szastanie pieniędzmi. Gdy Kawecki odchodzi, Kazia rozmawia z Wiktorem o swoich siostrach i tym, jak bardzo niegdyś były zauroczone Rubenem. Wiktor próbuje desperacko odnaleźć swoją dawną młodość. W kolejnych scenach wyznaje miłość Julci, próbuje pocałować Tunię, rozmawia o swym uczuciu z Kasią i Zosią. Wreszcie po spotkaniu z Jolą przy grobie Feli, udają się oboje do Wilka, gdzie dochodzi między nimi do zbliżenia[4].
Następnego rana Wiktor decyduje się wrócić do swojego folwarku. Żegna się z wujem, który mdleje i opowiada mu o nieuchronności śmierci. Zachodzi też do Wilka, gdzie zastaje Jolę i Julcię chichoczące przy śniadaniu. Gdy oznajmia, że odjeżdża, nie spotyka się z żadną reakcją z ich strony. Również Tunia, którą później spotyka, odmawia odpowiedzi. Gdy Wiktor opuszcza dworek, w pokoju Tuni rozlega się strzał; Tunia jednak nie odnosi poważnych obrażeń. Tymczasem Wiktor, oznajmiając, że już nie jest zdolny do miłości, odpływa barką i pije łapczywie wodę z rzeki. Gdy wchodzi do pociągu, w przedziale dostrzega Iwaszkiewicza, który się doń uśmiecha[5].
Obsada
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Olbrychski_wajda.jpg/220px-Olbrychski_wajda.jpg)
Źródło: FilmPolski.pl[6]:
|
|
Produkcja
[edytuj | edytuj kod]Scenariusz
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Wajda_1978.png/220px-Wajda_1978.png)
Pierwsze pogłoski, iż Andrzej Wajda zamierza zaadaptować Panny z Wilka, pojawiały się jeszcze po sukcesie poprzedniej adaptacji prozy Jarosława Iwaszkiewicza, Brzeziny (1970). Wajda rozpoczął jednak przygotowania do realizacji Panien z Wilka dopiero po realizacji Człowieka z marmuru (1976), uzasadniając to koniecznością „zmylenia przeciwnika i zejścia ze sceny politycznych namiętności”[8]. Utwór Iwaszkiewicza został zaadaptowany przez Zbigniewa Kamińskiego, współpracownika Wajdy w ramach kierowanego przezeń Zespołu Filmowego „X”[8]. Składająca się z 70 stron adaptacja różniła się od oryginału w kilku szczegółach i rozwiązaniach fabularnych, ale oddawała realia i atmosferę opowiadania[9]. Scenariusz został zaakceptowany w lipcu 1978 roku[10]. Na podstawie scenariusza Wajda i operator Edward Kłosiński przygotowali scenopis. Umieścili w nim trzy nieobecne u Kamińskiego sceny retrospekcyjne, które planowano ukazać w filmie jako sny Wiktora[a]. W związku z tym rozważano zaangażowanie aktorów do ról młodego Rubena i panien. Jednak ostatecznie reżyser zrezygnował z retrospekcji, uznając, że bohaterowie powinni jedynie mówić o przeszłości[12]. W filmie pojawiło się jedynie migawkowe ujęcie Feli z pierwszej retrospekcji zawartej w scenopisie[12]. Tuż przed rozpoczęciem zdjęć włączono za to rozwiązania, które nie znalazły się ani w oryginalnym scenariuszu, ani też w scenopisie: obecność Iwaszkiewicza na ekranie, przeprawę barką przez jezioro, rozmowy Wiktora z wujem oraz rozpacz Tuni po wyjeździe Rubena. Realizatorzy inspirowali się również innymi tekstami Iwaszkiewicza, w tym wydanym cztery lata wcześniej opowiadaniem autobiograficznym Ogrody oraz esejem Sérénité[12].
Aktorzy
[edytuj | edytuj kod]Głównym kandydatem do roli Rubena był Daniel Olbrychski, który równocześnie grał w Blaszanym bębenku Volkera Schlöndorffa[13]. Do ról sióstr z Wilka reżyser zaangażował aktorki, które wniosły do jego utworu doświadczenia z poprzednich filmów[14]. Stanisława Celińska, która grała wcześniej w filmie Krajobraz po bitwie Wajdy, otrzymała angaż do roli Zosi za pośrednictwem kierownik produkcji Barbary Pec-Ślesickiej[15]. Maja Komorowska wcieliła się w rolę Joli, zachowując swój styl gry szczególnie w scenie histerycznego, spontanicznego śmiechu podczas wspólnego obiadu[16][14]. Najbardziej krępująca dla Komorowskiej sytuacja zaistniała w scenie kręcenia sceny seksu Joli z Rubenem. Jak później twierdziła Komorowska, „tak bardzo nie chciałam tej sceny, wchodzenia do jakiegoś łózka, myślenia, jak oni się całują, co robią, ile się Jola rozbiera”[17]. Mimo to scenę, na którą tak bardzo nalegał Wajda, zrealizowano[17]. Anna Seniuk, odtwarzając rolę Julci, otrzymała od Wajdy wskazówkę, iż jej bohaterka powinna przypominać motyla, toteż w takim stylu konsekwentnie zagrała[18]. Krystynie Zachwatowicz, żonie Wajdy, została powierzona rola Kazi.
W momencie przygotowań do zdjęć francuski producent Tony Molière zaproponował Pec-Ślesickiej współuczestnictwo w produkcji. Wśród warunków umowy znalazł się udział dwójki francuskich aktorów: Tunię zagrała Christine Pascal, podczas gdy męża Joli – Paul Dutron[19]. Pascal, nie rozumiejąc języka polskiego, okazywała przerażenie przedsięwzięciem i często się upijała na planie[20].
Zdjęcia
[edytuj | edytuj kod]Film został skierowany do produkcji w sierpniu 1978 roku[13], przy czym od samego początku Wajda miał problemy z dostosowaniem się do niecodziennego rytmu pracy. Przez pierwsze dni pracy reżyserowi nie udało się nakręcić ani jednego ujęcia, co Zachwatowicz po latach tłumaczyła innym tempem Panien z Wilka w porównaniu z wcześniejszymi filmami Wajdy, Człowiekiem z marmuru i Bez znieczulenia (1978)[16]. Dlatego operator zdjęć, Edward Kłosiński, zaproponował na sam początek realizację pasaży z udziałem Olbrychskiego[21].
Początkowo Wajda rozważał kręcenie w dworze w Byszewach, w dolinie rzeki Moszczenicy, który był pierwowzorem Wilka. Iwaszkiewicz odwiedzał go w roku 1911, 1912 i 1914[22]. Reżyser wraz z ekipą i pisarzem pojechali do Byszew, jednak stan dworku był tak zły, że zaczęto szukać innej lokalizacji[23][b]. Scenograf Allan Starski znalazł odpowiednią posiadłość we wsi Radachówka niedaleko Garwolina. Starski twierdził, że to idealne miejsce nie tylko ze względu na architekturę, ale także z tego powodu, że było ciągle zamieszkane przez przedwojennych gospodarzy i że „tliło się w nim życie”[25]. Po pracach adaptacyjnych posiadłość w Radachówce nadawała się do realizacji filmu[25]. Dom wujostwa w Rożkach był odgrywany przez prawdziwe gospodarstwo wiejskie znajdujące się na terenie Warszawy[25].
O przygotowanie muzyki Wajda poprosił Stanisława Radwana. Jednak Radwan nie wywiązał się z zamówienia i zasugerował Pieśni kurpiowskie Karola Szymanowskiego jako podkład muzyczny. Później okazało się, że Iwaszkiewicz pisząc swoje opowiadanie słuchał właśnie Pieśni, które piętro niżej komponował Szymanowski, jego kuzyn[26].
Odbiór
[edytuj | edytuj kod]Krytyka
[edytuj | edytuj kod]Premiera Panien z Wilka odbyła się 4 września 1979 roku, natomiast tydzień później film Wajdy znalazł się w konkursie głównym VI Festiwalu Polskich FIlmów Fabularnych w Gdańsku. Jury festiwalu, którym kierował Jerzy Passendorfer, uhonorowało Panny z Wilka Nagrodą Specjalną Jury. Nagroda indywidualna za scenografię trafiła do Allana Starskiego i Marii Osieckiej-Kuminek[27]. Dzieło Wajdy spotkało się z pozytywnym oddźwiękiem: Jerzy Płażewski na łamach pisma „Kultura” twierdził, że reżyser: „dotąd fascynował, wstrząsał, porywał. A teraz mnie wzruszył”[28]. Zdaniem Aleksandra Jackiewicza z „Życia Warszawy” postacie literackie „przybrały kształt ludzi z krwi i kości”[28]. Barbara Mruklik dla pisma „Kino” pisała, iż w zdumiewający dla krytyczki sposób „został zachowany styl, duch i emocjonalny klimat opowiadania Iwaszkiewicza”[29]. Bolesław Michałek stwierdził, że Panny z Wilka oferują „smutny we swej wspaniałości, ale nie rozpaczliwy obraz zmarnowanego życia, niespełnionych aspiracji, krótko mówiąc, egzystencjalnej porażki”[30]. Sam Jarosław Iwaszkiewicz, wróciwszy z seansu filmowego, skonstatował: „Film mi się nie podobał – ale od czasu, gdy go zobaczyłem, ciągle o nim myślę. Przypuszczam, że jest wspaniały – i że nie mogę go tak od razu przyjąć, objąć”[31].
Za granicą również Panny z Wilka cieszyły się powodzeniem, zdobywając nominację do Oscara w kategorii najlepszy film nieangielskojęzyczny, ale przegrały z Blaszanym bębenkiem Volkera Schlöndorffa[32]. Vincent Canby z „The New York Timesa” potraktował adaptację Iwaszkiewicza jako „czarną komedię”, którą opisał jako „równie irytującą, co atrakcyjną”[33] . Ted Shen z „Chicago Readera” zarekomendował film Wajdy, porównując go do dzieł Ingmara Bergmana oraz Barry'ego Lyndona Stanleya Kubricka[34] . Magazyn „Time Out” pisał, iż „jest to mniej ważne [dzieło] Wajdy (wykonane przed Człowiekiem z żelaza i Dantonem), tęskne, elegijne, uwodzicielskie”[35]. Także we Francji film Wajdy spotkał się z dobrym odbiorem; krytycy z magazynu „Séquences” przyznali Pannom z Wilka pięć „piątek” i jedną „czwórkę” w skali szkolnej[36]. W anglojęzycznym opracowaniu twórczości reżysera Janina Falkowska napisała, że Panny z Wilka są powszechnie uznane za jedno z jego najpiękniejszych i najdojrzalszych dzieł[37].
Analizy i interpretacje
[edytuj | edytuj kod]Krytycznie do Panien z Wilka odniosła się po latach Eliza Szybowicz, z perspektywy feministycznej oceniając dzieło Wajdy jako przejaw wysublimowanego seksizmu, obecnego również w samym opowiadaniu Iwaszkiewicza. Szybowicz zauważyła, że pomimo przesunięcia akcentów (poprzez uczynienie Wiktora jednym z bohaterów zamiast narratorem, jak w opowiadaniu) oraz „doskonałego aktorstwa” kobiet w filmie wyraźnie rozróżnione zostają kobieca cielesność i męska refleksyjność[38]. Jednakże zdaniem polonistki Panny z Wilka ze swoją chłodną nostalgią znacznie przewyższają poziomem wykonania Pana Tadeusza, również film „dworkowy”[39].
Panny z Wilka były interpretowane również w duchu teorii queer. Zdaniem Sebastiana Jagielskiego w dziele Wajdy obecne są tropy, które każą opisywać postać Wiktora przez pryzmat autobiografii Iwaszkiewicza. Tytułowe panny według Jagielskiego są tak naprawdę żeńskimi odpowiednikami braci Świerczyńskich, z którymi w młodości mieszkał sam Iwaszkiewicz, notabene będący orientacji homoseksualnej[40][c]. Ponadto pisarz był szczerze zauroczony Danielem Olbrychskim, który odgrywał rolę Rubena[44].
Nagrody
[edytuj | edytuj kod]Nagroda | Kategoria | Nominowany | Wynik |
---|---|---|---|
Oscar | Film nieanglojęzyczny | Andrzej Wajda | Nominacja |
Festiwal Polskich Filmów Fabularnych | Złote Lwy | Andrzej Wajda | Nominacja |
Nagroda Specjalna Jury | Andrzej Wajda | Wygrana[d] | |
Scenografia | Allan Starski i Maria Osiecka-Kuminek | Wygrana |
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ „Retrospekcja Nad stawem, wprowadzona pierwszej nocy po jego przybyciu do Rożków, była wspomnieniem dawnego powrotu z polowania, w czasie którego Wiktor zobaczył kąpiącą się Felę. Retrospekcja Spalone pole, nawiązująca do egzekucji dezertera w czasie I wojny światowej, poprzedzała znaną już ze scenariusza nocną wędrówkę Rubena w deszczu. Trzecia retrospekcja miała miejsce po powrocie z nocnej wyprawy i dotyczyła spowodowanego pomyłką Wiktora spotkania z Julcią w jej pokoju”[11].
- ↑ Świadectwem tamtej wizyty jest film dokumentalny Pogoda domu niechaj będzie z Tobą...[24].
- ↑ Homoseksualizm Iwaszkiewicza potwierdzają między innymi Grzegorz Piotrowski[41] , Wojciech Śmieja[42] oraz Jakub Jański[43].
- ↑ Ex-aequo z Do krwi ostatniej Jerzego Hoffmana.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ The Young Girls of Wilko (1979) [online], Allmovie [dostęp 2018-07-18] [zarchiwizowane z adresu 2015-12-31] (ang.).
- ↑ Falkowska 2007 ↓, s. 171-172.
- ↑ Falkowska 2007 ↓, s. 172-173.
- ↑ Falkowska 2007 ↓, s. 173.
- ↑ Falkowska 2007 ↓, s. 173-174.
- ↑ Panny z Wilka [online], Filmpolski.pl [dostęp 2018-07-27] .
- ↑ Aleksandra Jasieńska w bazie filmpolski.pl
- ↑ a b Iwaszkiewicz i Wajda 2013 ↓, s. 62.
- ↑ Kuśmierczyk 1999 ↓, s. 84.
- ↑ Kuśmierczyk 1999 ↓, s. 86.
- ↑ Kuśmierczyk 1999 ↓, s. 86-87.
- ↑ a b c Kuśmierczyk 1999 ↓, s. 87.
- ↑ a b Michalak 2016 ↓, s. 207.
- ↑ a b Lubelski 1984 ↓, s. 103.
- ↑ Michalak 2016 ↓, s. 212.
- ↑ a b Michalak 2016 ↓, s. 209.
- ↑ a b Michalak 2016 ↓, s. 211.
- ↑ Polska Agencja Prasowa: „Wajda potrafił powiedzieć: Niech pan nie gra jak blondyn, niech pan gra jak brunet”. Dziennik.pl, 2016-10-10. [dostęp 2018-07-01].
- ↑ Michalak 2016 ↓, s. 214.
- ↑ Michalak 2016 ↓, s. 215.
- ↑ Michalak 2016 ↓, s. 208.
- ↑ Kuśmierczyk 1999 ↓, s. 88.
- ↑ Kuśmierczyk 1999 ↓, s. 89.
- ↑ Michalak 2016 ↓, s. 89.
- ↑ a b c Kuśmierczyk 1999 ↓, s. 90.
- ↑ Kuśmierczyk 1999 ↓, s. 114.
- ↑ Michalak 2016 ↓, s. 217.
- ↑ a b Andrzej Wajda , Panny z Wilka [online], 2011 [dostęp 2018-07-01] .
- ↑ Mruklik 1979 ↓, s. 20.
- ↑ Michałek 1992 ↓, s. 178.
- ↑ Iwaszkiewicz 2011 ↓, s. 556.
- ↑ The 52nd Academy Awards | 1980, „Oscars.org | Academy of Motion Picture Arts and Sciences” [dostęp 2017-09-25] (ang.).
- ↑ Canby 1979 ↓.
- ↑ Shen 1985 ↓.
- ↑ The Young Ladies of Wilko, „Time Out London” [dostęp 2018-07-01] (ang.).
- ↑ Les Astérix de Séquences 1980 ↓, s. 52.
- ↑ Falkowska 2007 ↓, s. 179.
- ↑ Szybowicz 2013 ↓, s. 189.
- ↑ Szybowicz 2013 ↓, s. 193.
- ↑ Jagielski 2014 ↓, s. 163.
- ↑ Piotrowski 2007 ↓.
- ↑ Śmieja 2012 ↓.
- ↑ Jański 2009 ↓, s. 36.
- ↑ Jagielski 2014 ↓, s. 167.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Vincent Canby , Screen: The Young Girls of Wilko, From Poland, „The New York Times”, 11 października 1979 [dostęp 2018-07-01] (ang.).
- Joanna Falkowska , Andrzej Wajda: History, Politics, and Nostalgia in Polish Cinema, New York – Oxford: Berghahn Books, 2007 .
- Jarosław Iwaszkiewicz , Dzienniki 1964-1980, Warszawa: Czytelnik, 2011 .
- Jarosław Iwaszkiewicz , Andrzej Wajda , Korespondencja, Jan Strzałka (red.), Kraków: Zeszyty Literackie, 2013 .
- Sebastian Jagielski , Gra w ciuciubabkę. Andrzeja Wajdy adaptacja Panien z Wilka Jarosława Iwaszkiewicza, [w:] Tadeusz Lubelski (red.), Od Mickiewicza do Masłowskiej. Adaptacje literatury polskiej, Kraków: Universitas, 2014, s. 154-175 .
- Jakub Jański , Pachnieć jak ciało. Proza Jarosława Iwaszkiewicza w ujęciu „écriture féminine” oraz teorii „gender” i „queer”, Kraków: Collegium Columbinum, 2009 .
- Seweryn Kuśmierczyk , „A śmierć odmiga się w stawie...” Panny z Wilka Andrzeja Wajdy, [w:] Seweryn Kuśmierczyk (red.), Zagubieni w drodze. Film fabularny jako obraz doświadczenia wewnętrznego, Warszawa: Skorpion, 1999, s. 84-107 .
- Les Astérix de Séquences, „Séquences” (101), 1980, s. 52, ISSN 0037-2412 [dostęp 2019-02-06] (fr.).
- Tadeusz Lubelski , Uspokojenie, czyli Panny z Wilka Andrzeja Wajdy jako adaptacja, [w:] Alicja Helman, Tadeusz Miczka (red.), Analizy i interpretacje. Film polski, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1984, s. 92-105 .
- Bartosz Michalak , Wajda. Kronika wypadków filmowych, Kraków: Wydawnictwo MG, 2016 .
- Bolesław Michałek , Le Cinéma polonais, Paris: Centre Georges Pompidou, 1992 .
- Barbara Mruklik , Z tamtej strony lustra, „Kino” (6), 1979, s. 18-22 [dostęp 2018-07-01] [zarchiwizowane z adresu 2018-07-01] .
- Grzegorz Piotrowski , Podwójny świat. Uwagi o narracji i tożsamości w tekstach homoseksualnych Jarosława Iwaszkiewicza, „Teksty Drugie” (6), 2007, s. 207-218 .
- Ted Shen , The Maids of Wilko, „Chicago Reader”, 1985 [dostęp 2018-07-01] (ang.).
- Eliza Szybowicz , Zimna nostalgia Panien z Wilka, [w:] Jakub Majmurek (red.), Wajda. Przewodnik Krytyki Politycznej, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2013, s. 184-194 .
- Wojciech Śmieja , „Topografia pożądania” – konstruowanie przestrzeni wokół homoseksualnych bohaterów polskiej prozy międzywojennej (Iwaszkiewicz, Choromański, Breza), „Pamiętnik Literacki” (4), 2012, s. 83–99, ISSN 0031-0514 [dostęp 2018-07-18] (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Panny z Wilka na oficjalnej stronie Andrzeja Wajdy
- Panny z Wilka w bazie IMDb (ang.)
- Panny z Wilka w bazie Filmweb
- Panny z Wilka w bazie filmpolski.pl
- Zdjęcia z filmu Panny z Wilka w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- Dobre Artykuły
- Filmy w reżyserii Andrzeja Wajdy
- Filmowe adaptacje utworów Jarosława Iwaszkiewicza
- Polskie filmy psychologiczne
- Polskie melodramaty
- Filmy kręcone w Drohiczynie
- Filmy kręcone w Radachówce
- Filmy nominowane do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny
- Polskie filmy zgłoszone do rywalizacji o Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego
- Polskie filmy z 1979 roku